Banka Teminat Mektubunun Vadeden Önce Nakde Çevrilmesi: Tazmin Talebinin Şartları ve Temel İlişkideki Riskler

GİRİŞ

Ticari ilişkilerde alıcının ödeme yükümlülüğü, yüklenicinin iş bitirme yükümlülüğü ya da bayinin cari hesap borcu, çoğu zaman bir banka teminat mektubuyla güvence altına alınır. Mektubun asıl işlevi, borç ödenmediğinde muhatabın uzun bir dava ve icra sürecine girmeden alacağına kavuşmasını sağlamaktır. Bu işlev, teminat mektubunun temel ilişkiden bağımsız olmasına ve bankanın muhatabın talebi üzerine kural olarak itiraz etmeksizin ödeme yapmasına dayanır.

Uygulamada muhatabın, mektubun süresi dolmadan önce ya da temel ilişkideki borç henüz muaccel olmadan mektubu nakde çevirmek istediği durumlarla karşılaşılmaktadır. Bu durumda banka nezdindeki işlem şeklen tamamlanabilse de, temel ilişki bakımından ciddi sonuçlar doğabilir. Bu yazıda önce teminat mektubunun hukuki niteliği ve tazmin talebinin şartları, ardından bankanın inceleme yetkisi ve son olarak vadeden önce ya da gerçeğe aykırı bir gerekçeyle nakde çevirmenin riskleri ele alınmaktadır.

I. TEMİNAT MEKTUBUNUN HUKUKİ NİTELİĞİ

Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kurulu’nun 1967 tarihli kararından bu yana teminat mektupları, üçüncü kişinin fiilini üstlenme niteliğinde garanti sözleşmesi olarak kabul edilmektedir¹. Bu sözleşmeyi bugün TBK m. 128 düzenlemektedir: Üçüncü bir kişinin fiilini başkasına karşı üstlenen, bu fiilin gerçekleşmemesinden doğan zararı gidermekle yükümlüdür. Garanti eden banka, kayıtsız şartsız ve soyut bir ödeme borcu altına girmez; belirli bir riskin, yani lehtarın temel ilişkideki yükümlülüğünü yerine getirmemesinin sonuçlarını garanti eder².

Bu nitelik iki sonuç doğurur. Bir yandan banka ile muhatap arasındaki garanti ilişkisi, lehtar ile muhatap arasındaki temel ilişkiden bağımsızdır; banka, temel ilişkiden doğan def’i ve itirazları ileri sürerek ödemeden kaçınamaz. Öte yandan teminat mektubu, hangi somut ilişki ve hangi borç için verilmişse ancak o borçtan doğan riskin gerçekleşmesi hâlinde paraya çevrilebilir³.

II. TAZMİN TALEBİNİN ŞARTLARI

A. Riskin Gerçekleştiğinin Bildirilmesi

Bankanın ödeme yükümlülüğü, usulüne uygun bir tazmin talebiyle muaccel hâle gelir. Yargı kararlarında, bankalar soyut bir borç altına girmeyip belirli bir yükümlülüğün yerine getirilmesini garanti ettiğinden, yazılı tazmin talebinde lehtarın garanti edilen yükümlülüğünü yerine getirmediğinin mutlaka belirtilmesi gerektiği kabul edilmektedir. Talepte borcun vadesinde ödenmediğine ilişkin bir beyan bulunmadığı ve talep içeriğinden riskin doğup doğmadığının anlaşılamadığı bir olayda bankanın ödeme yükümlülüğünün doğmadığına hükmedilmiştir⁴.

Bu şart, mektup “ilk talepte ödeme” kaydını içerse bile geçerlidir. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi, teminat mektubu ilk talepte ödeme kaydını içerse de tazmin talebinde lehtarın garanti edilen yükümlülüğünü yerine getirmediğinin belirtilmesinin zorunlu olduğunu ve bu yönde bir ibare bulunmaması hâlinde bankanın tazmin sorumluluğunun doğduğundan söz edilemeyeceğini vurgulamıştır⁵. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 21. Hukuk Dairesi de bankaya yazılan yazılarda yalnızca “teminat mektubunu tazmin ediniz” veya “teminat mektubu irat kaydedilmiştir” şeklindeki ifadelerin yeterli olmayacağını belirtmiştir⁶.

B. İbarenin Garanti Edilen Riske Uygun Olması

Tazmin talebinde kullanılacak ifade, mektupta garanti edilen riskle örtüşmelidir. Avans teminat mektuplarında “lehtar yükümlülüklerini yerine getirmemiştir” ifadesinin tartışma yaratabileceği, talebin “lehtar avansı iade yükümlülüğünü yerine getirmemiştir” şeklinde olmasının isabetli olacağı belirtilmiştir⁷. Ödeme teminatı olarak verilen mektuplarda ise talepte lehtarın borcunu vadesinde ödemediğinin açıkça yazılması gerekir.

III. BANKANIN İNCELEME YETKİSİ

A. Kural: Şekli İnceleme

Banka, kendisine sunulan tazmin talebinde mektupta öngörülen şartların şeklen yer alıp almadığını inceler; temel ilişkide borcun vadesinin gelip gelmediğini, faturanın muaccel olup olmadığını ya da lehtarın ifada kusurlu olup olmadığını esastan araştıramaz. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, teminat mektubuna dayalı ödeme yükümlülüğünün riskin gerçekleştiğinin muhatapça yazılı olarak bildirilmesiyle doğduğunu ve bankanın garanti ettiği rizikonun doğup doğmadığını inceleme yetkisinin bulunmadığını kabul etmiştir⁸. İlk talepte ödeme kaydını içeren mektuplarda bankanın, muhatabın talebi üzerine herhangi bir itiraza mahal vermeden ve muhataptan talep hakkını ispat etmesini istemeden ödeme yapmayı taahhüt ettiği ve yalnızca şekli inceleme yapabileceği de istikrarla vurgulanmaktadır⁹.

B. İstisna: Açık Kötüye Kullanma

Bu kuralın sınırı, hakkın açıkça kötüye kullanılmasıdır. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 15. Hukuk Dairesi, garanti ve teminat mektuplarının kambiyo senetlerinde olduğu gibi soyut bir borç ikrarı olmadığını, bankanın ödeme borcunun ancak risk doğduğunda ortaya çıkacağını ve riskin henüz doğmadığı ya da hakkın kötüye kullanıldığı açıkça saptanabiliyorsa bankanın tazmin talebini reddetmesi gerekeceğini, aksi hâlde lehtara rücu edemeyeceğini belirtmiştir¹⁰.

Bu istisna dar yorumlanmalıdır. Bankanın temel ilişkiyi araştırmakla yükümlü olmadığı ilkesi korunmakla birlikte, riskin doğmadığı belgelerden ve hiçbir araştırma gerektirmeden açıkça anlaşılıyorsa, örneğin talep, mektupta garanti edilen borcun vadesinden önceki bir tarihte ve o borca dayanılarak yapılmışsa, bankanın ödemeyi yapması lehtara rücu hakkını tehlikeye sokabilir. Bu nedenle bankalar, şekli inceleme yaparken talebin mektuptaki risk tanımına uygunluğunu dikkatle değerlendirmektedir.

IV. VADEDEN ÖNCE VEYA GERÇEĞE AYKIRI GEREKÇEYLE NAKDE ÇEVİRMENİN RİSKLERİ

A. Vadesi Gelmemiş Borç İçin Talep

Teminat mektubu bir borcun ödenmesini garanti ediyorsa, garanti edilen risk ancak borcun muaccel hâle gelip ödenmemesiyle gerçekleşir. Borcun vadesi gelmemiş ve lehtar temerrüde düşmemişken mektubun nakde çevrilmesi istenemez. İstanbul 12. Asliye Ticaret Mahkemesi, alıcı temerrüdü için gerekli tarih henüz gelmeden yapılan tazmin talebini hukuka aykırı bulmuş ve başvuru tarihi itibarıyla vadesi gelmiş bir borç bulunmadığından mektubun nakde çevrilmesinin talep edilemeyeceğine hükmetmiştir¹¹.

Uygulamada bu sorun özellikle mektubun süresinin, temel borcun vadesinden önce sona ereceği durumlarda ortaya çıkmaktadır. Muhatap, süre dolmadan teminatı kaybetmemek için mektubu nakde çevirmek isteyebilir. Ancak bu ihtiyaç, gerçekleşmemiş bir riski gerçekleşmiş gibi gösterme hakkı vermez. Bu durumda doğru yol, lehtardan mektubun süresinin uzatılmasını ya da yeni bir mektup verilmesini istemek ve bunu temel sözleşmede bir yükümlülük olarak düzenlemektir. Sözleşmede böyle bir yükümlülük varsa ve lehtar bunu yerine getirmezse, bu ihlal başlı başına garanti edilen riskin kapsamına girebilir; aksi hâlde nakde çevirme temel ilişki bakımından dayanaksız kalır.

B. Gerçeğe Aykırı Gerekçe ve İspat Yükü

Bankaya verilen talimatta lehtarın borcunu ödemediği yazılmasına rağmen gerçekte muaccel bir borç bulunmuyorsa, banka nezdindeki işlemin şeklen geçerli olması temel ilişkideki sonucu değiştirmez. İstanbul 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, nakde çevirme talimatında sözleşme hükümlerinin yerine getirilmediği ve borcun ödenmediği gerekçesine yer verilmesine rağmen lehtarın gerçekte böyle bir borcu bulunmadığını tespit ederek mektubun bu gerekçeyle nakde çevrilmesinin mümkün olmadığına hükmetmiştir¹².

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi de mektubun hangi somut ilişki için verilmişse ancak o ilişkiden doğan risk gerçekleştiğinde paraya çevrilebileceğini, başka bir borç için kullanılamayacağını ve mektubu nakde çeviren muhatabın, çevirdiği tutar kadar lehtardan alacaklı olduğunu kanıtlamakla yükümlü olduğunu belirtmiştir³. Bir başka kararda da nakde çevirme sebebi olarak gösterilen gerekçeye bağlı kalınacağı, farklı bir gerekçeyle sonradan savunma yapılamayacağı ve mektubun ancak gerçek alacak miktarı kadar nakde çevrilebileceği kabul edilmiştir¹³.

C. Muhatabın Karşılaşabileceği Sonuçlar

Bu kararlar birlikte değerlendirildiğinde, vadeden önce veya gerçeğe aykırı bir gerekçeyle mektubu nakde çeviren muhatap şu risklerle karşı karşıyadır:

1. İade yükümlülüğü: Lehtar, borçlu olmadığının tespitini ve nakde çevrilen tutarın iadesini sebepsiz zenginleşme (TBK m. 77) veya sözleşmeye aykırılık hükümlerine dayanarak isteyebilir. Kötü niyetli zenginleşmede faiz, zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten itibaren işler (TBK m. 117/2).
2. İspat yükünün muhataba geçmesi: Davada muhatap, nakde çevirdiği tutar kadar muaccel bir alacağı bulunduğunu ispatla yükümlüdür. Bu, muhatabı mektubun ona sağladığı “önce öde, sonra tartış” avantajından yoksun bırakır.
3. Tazminat: Lehtarın, mektubun haksız tazmini nedeniyle uğradığı faiz kaybı, banka masrafları, kredi itibarının zedelenmesi ve yeni teminat temini masrafları gibi zararları da talep edilebilir.
4. Ticari ilişkinin sona ermesi: Haksız tazmin, temel sözleşmenin lehtar tarafından haklı nedenle feshine gerekçe oluşturabilir.

Lehtar bakımından ise mektup henüz ödenmemişse, açık kötüye kullanma iddiasıyla bankanın ödeme yapmasının ihtiyati tedbir yoluyla önlenmesi istenebilir. Ancak teminat mektubunun bağımsızlığı nedeniyle mahkemeler bu tür tedbir taleplerinde riskin gerçekleşmediğinin belgelerle açıkça ortaya konulmasını aramaktadır.

SONUÇ

Banka teminat mektubu, temel ilişkiden bağımsız bir garanti olarak muhataba hızlı bir tahsil imkânı sağlar; banka da tazmin talebini kural olarak yalnızca şekli yönden inceler. Ancak bu bağımsızlık iki sınırla çevrilidir: Tazmin talebinde lehtarın garanti edilen yükümlülüğünü yerine getirmediğinin açıkça belirtilmesi gerekir ve mektup yalnızca verildiği borçtan doğan risk gerçekleştiğinde nakde çevrilebilir. Riskin doğmadığının açıkça anlaşıldığı durumlarda bankanın da ödemeyi reddetmesi gerektiği kabul edilmektedir.

Temel borcun vadesi gelmeden ya da gerçekte bulunmayan bir ihlal gerekçe gösterilerek mektubun nakde çevrilmesi, banka nezdinde sonuç verse bile temel ilişkide muhatabı iade, ispat yükü ve tazminat riskleriyle karşı karşıya bırakır. Mektubun süresinin temel borcun vadesinden önce dolacağı durumlarda doğru çözüm, nakde çevirme değil, temel sözleşmede mektubun yenilenmesi yükümlülüğünün düzenlenmesi ve bu yükümlülüğün ihlali hâlinde teminata başvurulmasıdır.

DİPNOTLAR

1. Yargıtay İBK, E. 1966/16, K. 1967/7, T. 13.12.1967 (Ankara BAM 21. HD, E. 2020/1208, K. 2022/901, T. 29.06.2022 kararında atıfla). ↩
2. Bakırköy 7. ATM, E. 2021/454, K. 2023/515, T. 09.05.2023; İstanbul 16. ATM, E. 2014/1355, K. 2018/907, T. 16.10.2018. ↩
3. İstanbul BAM 12. HD, E. 2025/1741, K. 2025/1974, T. 02.12.2025. ↩
4. İstanbul 12. ATM, E. 2017/584, K. 2018/526, T. 31.05.2018; ayrıca bkz. Konya BAM 6. HD, E. 2019/2381, K. 2022/275, T. 03.03.2022. ↩
5. İstanbul BAM 12. HD, E. 2018/2236, K. 2020/1139, T. 10.11.2020. ↩
6. Ankara BAM 21. HD, E. 2020/1208, K. 2022/901, T. 29.06.2022. ↩
7. İstanbul 4. ATM, E. 2014/1316, K. 2018/181, T. 16.02.2018. ↩
8. Yargıtay 11. HD, E. 2014/11611, K. 2015/8141, T. 11.06.2015. ↩
9. İstanbul BAM 14. HD, E. 2017/1073, K. 2018/399, T. 12.04.2018; İstanbul 13. ATM, E. 2016/945, K. 2018/863, T. 11.10.2018; İstanbul 9. ATM, E. 2023/561, K. 2023/880, T. 28.11.2023. ↩
10. İstanbul BAM 15. HD, E. 2025/115, K. 2025/373, T. 16.04.2025. ↩
11. İstanbul 12. ATM, E. 2016/371, K. 2019/570, T. 17.06.2019. ↩
12. İstanbul 7. ATM, E. 2024/108, K. 2025/347, T. 17.04.2025. ↩
13. Ankara 5. ATM, E. 2020/421, K. 2022/87, T. 01.02.2022. ↩

KAYNAKÇA