İlamın Kaldırılması Üzerine Vekâlet Ücretinin İadesi: Stopaj Tutarından Kim Sorumludur?

GİRİŞ

Davayı kazanan taraf lehine hükmedilen vekâlet ücreti, Avukatlık Kanunu’nun 164/4. maddesi uyarınca avukata aittir ve çoğu zaman ilamın kesinleşmesi beklenmeden icra takibiyle ya da doğrudan ödeme yoluyla tahsil edilir. İlamın daha sonra bölge adliye mahkemesince kaldırılması veya Yargıtay’ca bozulması hâlinde, ödemeyi yapan taraf bu tutarın iadesini ister. İade talebinin kapsamı bakımından uygulamada en çok tartışılan konu, ödeme sırasında kesilip vergi dairesine yatırılan gelir vergisi stopajıdır.

Bu yazıda önce iade yükümlülüğünün hukuki dayanağı, ardından vekâlet ücreti üzerinden yapılan tevkifatın güncel durumu ve son olarak iade talebinin net mi brüt mü olacağı ile yersiz kesilen verginin vergi dairesinden geri alınması ele alınmaktadır.

I. İADE YÜKÜMLÜLÜĞÜNÜN HUKUKİ DAYANAĞI

A. İcra Takibi Yoluyla Yapılan Ödemeler

İİK m. 40/2 uyarınca bir ilam hükmü icra edildikten sonra bölge adliye mahkemesince kaldırılır, yeniden esas hakkında karar verilir veya Yargıtay’ca bozulup aleyhine takip yapılan kişinin hiç veya o kadar borcu olmadığı kesin bir ilamla tahakkuk ederse, ayrıca hükme gerek kalmaksızın icra tamamen veya kısmen eski hâline iade edilir. İİK m. 361 de icra dairelerince fazla tahsil edilerek alacaklıya verilen ya da yanlışlıkla bir tarafa ödenen paranın ayrıca hükme gerek kalmaksızın geri alınacağını öngörmektedir.

Bu yolla yapılacak iadenin kapsamı, alacaklının eline fiilen geçen tutarla sınırlıdır. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, icranın iadesinde alacaklıdan yalnızca yapılan ödeme tutarının iadesinin istenebileceğini; icra müdürlüğünce yapılan ödeme ve kesintilerin açıklattırılarak ödemelerin kimin tarafından yapıldığı ve alacaklıya ne kadar ödeme yapıldığının tereddüde yer bırakmayacak şekilde belirlenmesi gerektiğini vurgulamıştır¹.

B. Takip Dışında Yapılan Ödemeler

Ödeme bir icra takibi sonucunda değil de tarafların mutabakatıyla doğrudan yapılmışsa, İİK m. 40 ve 361 uygulanmaz. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, ilamın icra takibine konulması sonucu yapılmayan ve taraflar arasındaki mutabakat gereği avukatların şahsi hesabına yapılan bir ödemede bu hükümlerin uygulanma olanağı bulunmadığını; ilamın bozulması nedeniyle ödemeyi kabul eden avukatların sebepsiz zenginleşme hükümleri uyarınca sorumlu olduklarını kabul etmiştir². Bu durumda iade talebi, TBK m. 77 vd. hükümlerine dayanan bir dava ile ileri sürülür.

II. VEKÂLET ÜCRETİ ÜZERİNDEN TEVKİFAT YÜKÜMLÜLÜĞÜ

A. 7194 Sayılı Kanun Öncesi Tartışma

GVK m. 94/1-2, maddede sayılan kişi ve kurumlara serbest meslek işleri dolayısıyla yapılan ödemelerden gelir vergisi tevkifatı yapılmasını öngörmektedir. Ancak karşı taraf vekâlet ücretinde ödemeyi yapan taraf avukattan bir hizmet almadığı için, bu ödemenin tevkifata tabi olup olmadığı uzun süre tartışılmıştır. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi bu dönemde, icra vekâlet ücretinin takip masraflarına dâhil olduğunu ve borçlunun bu borcu icra dairesi aracılığıyla öderken gelir vergisi kesintisi yapmasının mümkün olmadığını kabul etmiştir³. İzmir Bölge İdare Mahkemesi de yargılama gideri olarak icra dairesine ödenen avukatlık ücretinin, karşı taraf vekilinden bir hizmet alınmadığı için stopaja tabi bir ödeme olmadığına hükmetmiştir⁴.

B. 7194 Sayılı Kanun ile Getirilen Açık Düzenleme

Bu tartışma, 5.12.2019 tarihli 7194 sayılı Kanunla GVK m. 94’e eklenen fıkrayla sona ermiştir. Hükme göre İcra ve İflas Kanunu ile Avukatlık Kanunu uyarınca karşı tarafa yükletilen vekâlet ücretini, icra ve iflas müdürlüklerine yatırılanlar dâhil, ödeyenler tarafından gelir vergisi tevkifatı yapılır. Böylece GVK m. 94/1’de sayılan ve tevkifat yükümlüsü olan kişiler, karşı taraf vekâlet ücretini öderken tevkifat yapmak ve kesilen vergiyi vergi dairesine yatırmak zorundadır. Uygulamada serbest meslek ödemeleri için bu oran %20’dir.

Yeni düzenleme sonrasında verilen kararlarda da bu yükümlülük teyit edilmiş; borçlunun vekâlet ücretini icra dairesine yatırdığı durumlarda tevkifatın borçlu tarafından yapılması gerektiği ve tevkifat yapılmadan ödeme yapılıp sonradan vergi ödenmesi hâlinde bu tutarın karşı taraftan ayrıca istenebileceği kabul edilmiştir⁵. Dolayısıyla 2019 öncesine ait, karşı taraf vekâlet ücretinden kesinti yapılamayacağına ilişkin kararların bugün emsal olarak kullanılmasında dikkatli olunmalıdır.

III. İADEDE NET TUTAR MI BRÜT TUTAR MI?

A. Net Tutarın Esas Alınması Görüşü

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, vergi dairesine yatırılan tutar bakımından avukatın bir zenginleşmesi bulunmadığını açıkça kabul etmiştir. Kararda, davalının vergi dairesine hataen ödenen gelir vergisinden dolayı bir zenginleşmesinin ve ödemede kusurunun bulunmadığı, davacı idarenin hataen ödediği gelir vergisini ilgili yerden her zaman geri isteyebileceği gözetildiğinde davalının vergi miktarından da sorumlu tutulmasının doğru olmadığı belirtilmiştir⁶.

Bu görüş, sebepsiz zenginleşme hukukunun temel ilkesiyle uyumludur: TBK m. 77 uyarınca iade borcu, zenginleşen kişinin malvarlığına fiilen giren değerle sınırlıdır. Stopaj tutarı avukatın malvarlığına hiç girmemiş, doğrudan vergi dairesine ödenmiştir. İcranın iadesine ilişkin içtihat da aynı yöndedir: Alacaklıdan yalnızca fiilen yapılan ödeme tutarı istenebilir¹.

B. Somut Duruma Göre Araştırma Gerektiği Görüşü

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin başka bir kararında ise sorun, avukatın vekâlet ücreti gelirine ilişkin vergiyi ayrıca ödeyip ödemediğine bağlanmıştır. Daire, avukatın elde ettiği gelire bağlı olarak ödemesi gereken gelir vergisini ödemesi hâlinde sebepsiz zenginleşmesinin söz konusu olmadığını, ödememişse sebepsiz zenginleşme kuralları dikkate alınarak karar verilmesi gerektiğini belirtmiş ve bu konunun araştırılmasını istemiştir⁷. Bu yaklaşımın mantığı şudur: Tevkif edilen vergi, avukatın yıllık beyanında hesaplanan vergiden mahsup edilir; dolayısıyla stopaj, avukatın kendi vergi borcunu azaltmış olabilir ve bu ölçüde dolaylı bir zenginleşme doğabilir.

C. Brüt Tutarın Esas Alınması Görüşü

Bazı kararlarda ise brüt tutar esas alınmıştır. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, vergiye esas matrahın brüt vekâlet ücreti olduğunu ve davacının bu miktar üzerinden vergi dairesine ödeme yaptığını gözeterek davalının brüt tutar üzerinden sorumlu olduğunu kabul etmiştir⁸. Sayıştay da kamu idarelerince yersiz ödenen vekâlet ücretlerinde kamu zararının, bütçeye gider olarak kaydedilen kesintisiz tutar üzerinden hesaplanması gerektiğini ve fazla tahakkuk ettirilen tutarın tamamının avukatlar adına borç kaydedilmesi gerektiğini belirtmiştir. Ancak aynı karar, bu durumda yersiz kesilen verginin kişi adına fazla ödenmiş sayılacağını ve avukat tarafından vergi dairesinden ret ve iade talep edilebileceğini de kabul etmektedir⁹.

Gelir İdaresi de bir özelgesinde, tahsil edilen vekâlet ücretinin kesinti yapılmışsa vergi kesintisi dâhil toplam tutar olarak iade edilmesi gerektiğini ve iadenin geçerli belgelerle ispatı kaydıyla daha önce gelir yazılan vekâlet ücretinin GVK m. 68 uyarınca serbest meslek kazancının tespitinde gider yazılabileceğini açıklamıştır.

D. Değerlendirme

Kanaatimizce iki yaklaşım arasındaki fark, aslında iade borcunun kime yöneltileceği sorusundan doğmaktadır. Stopaj tutarı avukatın malvarlığına girmediğinden, sebepsiz zenginleşme ilkeleri gereği avukattan istenebilecek tutar kural olarak net tutardır. Stopaj tutarı ise ödemeyi yapan tarafça, vergi sorumlusu sıfatıyla bağlı olduğu vergi dairesinden düzeltme yoluyla geri istenmelidir. Avukatın brüt tutarı iade etmesi hâlinde ise vergi idaresi önünde yersiz kesilen vergiyi kendisi adına geri isteme ya da iade ettiği tutarı gider yazma imkânı bulunmaktadır. Her iki yolda da aynı verginin iki kez ödenmesi veya iki kez iade edilmesi önlenmelidir.

Avukatın stopajı yıllık beyannamesinde mahsup etmiş olduğu durumlarda ise Yargıtay’ın araştırma gerektiğine ilişkin yaklaşımı önem kazanır. Bu durumda avukattan brüt tutarın istenmesi, onu yeniden vergi idaresine başvurmak zorunda bırakır; net tutarın istenmesi ise ödemeyi yapanın stopajı vergi dairesinden geri almasını gerektirir. Uygulamada hangi yolun izleneceği, tarafların ve vergi idaresinin durumuna göre belirlenmeli ve bu konuda ödeme belgeleri ile vergi dairesine yapılan bildirimler mutlaka dosyaya sunulmalıdır.

IV. YERSİZ TEVKİFATIN VERGİ DAİRESİNDEN İADESİ

Gelir İdaresi özelgelerinde, vekâlet ücreti ödemelerinden tevkifat yapılan ve ödemenin sonradan yersiz hâle geldiği durumlarda, tevkifatı yapan kişinin bağlı olduğu vergi dairesine düzeltme talebinde bulunarak yapılan tevkifatın yersiz ödenen vergiler kapsamında iadesini isteyebileceği açıklanmıştır. Sayıştay da yersiz ödeme sırasında kesilen vergilerin vergi dairesine kişi adına yersiz ve fazla ödenmiş olacağından, ilgili kişinin vergi dairesinden ret ve iade talebinde bulunabileceğini kabul etmektedir⁹.

Uygulamada iade talebinde bulunacak kişinin, ilamın kaldırıldığını veya bozulduğunu gösteren karar ile ödemenin ve tevkifatın yapıldığını gösteren muhtasar beyanname kayıtlarını düzeltme dilekçesine eklemesi gerekir. Avukatın stopajı yıllık beyannamesinde mahsup etmiş olması hâlinde vergi idaresinin bu durumu dikkate alması ve mükerrer iadeyi önlemesi beklenir.

SONUÇ

İlamın kaldırılması veya bozulması üzerine karşı taraf vekâlet ücretinin iadesi, ödeme icra takibi yoluyla yapılmışsa İİK m. 40 ve 361, doğrudan yapılmışsa sebepsiz zenginleşme hükümlerine tabidir. 7194 sayılı Kanunla GVK m. 94’e eklenen fıkra nedeniyle, 2019 sonundan bu yana karşı taraf vekâlet ücretini ödeyen tevkifat yükümlülerinin gelir vergisi kesintisi yapması zorunludur; bu nedenle önceki dönemin kesinti yapılamayacağına ilişkin içtihadı bugün dikkatle değerlendirilmelidir.

İadenin kapsamı bakımından Yargıtay kararları tam bir birlik içinde değildir. Sebepsiz zenginleşme ilkeleri ve icranın iadesine ilişkin içtihat, avukattan kural olarak eline fiilen geçen net tutarın istenebileceğini, stopaj tutarının ise ödemeyi yapan tarafından vergi dairesinden düzeltme yoluyla geri alınması gerektiğini göstermektedir. Brüt tutarın iadesinin kabul edildiği durumlarda ise avukatın yersiz kesilen vergiyi vergi dairesinden geri isteme ya da gider yazma imkânı bulunmaktadır. Her durumda ödeme ve kesinti belgelerinin eksiksiz sunulması ve aynı vergi için mükerrer iade veya ödeme yapılmasının önlenmesi gerekir.

DİPNOTLAR

1. Yargıtay 8. HD, E. 2012/14132, K. 2013/3167, T. 11.03.2013. ↩
2. Yargıtay HGK, E. 2009/569, K. 2009/609, T. 30.12.2009. ↩
3. Yargıtay 8. HD, E. 2014/20727, K. 2015/22832, T. 21.12.2015; Yargıtay 8. HD, E. 2013/14434, K. 2014/2007, T. 10.02.2014. ↩
4. İzmir BİM 1. VDD, E. 2017/1559, K. 2017/1884, T. 29.06.2017. ↩
5. İstanbul 2. ATM, E. 2023/668, K. 2025/342, T. 07.05.2025. ↩
6. Yargıtay 3. HD, E. 2019/5120, K. 2019/8766, T. 05.11.2019. ↩
7. Yargıtay 3. HD, E. 2017/1064, K. 2018/11432, T. 13.11.2018. ↩
8. Yargıtay 3. HD, E. 2014/12300, K. 2015/5807, T. 08.04.2015. ↩
9. Sayıştay 4. Daire, K. 218, T. 16.01.2020. ↩

KAYNAKÇA